SHINIKIZO LA JUU LA DAMU

SHINIKIZO LA JUU LA DAMU

  • October 23, 2020
  • 1 pendwa
  • 14 Wameona
  • 0 Maoni

SHINIKIZO LA JUU LA DAMU

Maelezo ya jumla

Shinikizo la juu la damu (Hypertension), ni hali ya muda mrefu ambapo shinikizo la damu katika mishipa huwa juu saana [1] Shinikizo la damu ni nguvu ya damu inaposukumwa/kukandamizwa dhidi ya kuta za mishipa wakati wa kutiririka. Kila wakati moyo unapopiga, unasukuma damu ndani ya mishipa. Shinikizo la damu ni kubwa wakati moyo unapiga na kusukuma damu. Hii inaitwa shinikizo la sistoli. Wakati moyo unapopumzika, kati ya mapigo ya moyo,wakati moyo anapokua hausukumi damu, shinikizo la damu hushuka. Hii inaitwa shinikizo la diastoli.

Mtu anachukuliwa kuwa na shinikizo la juu la damu anapokuwa na shinikizo la damu ≥ 140/90 mmHg. Mwaka wa 2003, Taarifa ya Saba ya Kamati ya Pamoja ya Taifa ya Kuzuia, Kutambua, Kutathmini, na Tiba ya shinikizo la juu la damu [3] ilitaja shinikizo kati ya 120/80 mmHg hadi 139/89 mmHg kama “shinikizo la awali (Prehypertension)”. Shinikizo la awali sio ugonjwa; ila watu hawa wenye shinikizo la awali wako kwenye hatari zaidi ya kupata shinikizo la juu la damu. Tovuti ya Mayo Clinic inasema shinikizo la damu la kawaida ni ≥120/80mmHg“.                                                                                                                                                                                                           Kwa wagonjwa wa kisukari au ugonjwa wa figo, utafiti umeonesha kwamba shinikizo ≥130/80 mmHg linapaswa kuchukuliwa kuwa la juu na linahitaji matibabu zaidi.

Nini dalili za shinikizo la juu la damu?

Mara nyingi, hakuna dalili. Kwa wagonjwa wengi, shinikizo la juu la damu hugunduliwa wakati wa uchunguzi wa mwili wanapotembelea kituo cha afya wakiwa na tatizo lingine kabisa.
Kwa sababu hakuna dalili, watu wanaweza kupata magonjwa ya moyo na matatizo ya figo yatokanayo na shinikizo bila kujua kuwa wana shinikizo la juu la damu.
Ikiwa una maumivu makali ya kichwa, kichefuchefu au kutapika, kuchanganyikiwa, matatizo ya macho, au kutokwa damu puani unaweza kuwa una aina kali na hatari ya shinikizo la juu la damu inayoitwa malignant hypertension (Shinikizo la juu la damu lenye kudhuru)

Nini husababisha shinikizo la damu?

Shinikizo la juu la damu limeganyika katika makundi mawili:

  1. Shinikizo la juu la damu lisilo na chanzo mahususi kinachofahamika (Essential Hypertension)
  2. Shinikizo la juu la damu lenye chanzo kinachofahamika (Secondary Hypertension)

Shinikizo la juu la damu lisilo na chanzo mahususi kinachofahamika.

Shinikizo la juu la damu lisilo na chanzo mahususi kinachofahamika, huathiri 90-95% ya wagonjwa wa shinikizo la damu. Ingawa hakuna chanzo cha moja kwa moja kinachosababisha shinikizo la aina hii,kuna sababu kadhaa zinazochukuliwa kuwa muhimu  ili kutokea kwa shinikizo la aina hii.

  • Mtindo mbaya wa maisha
  • Uzito mkubwa na kitambi husababisha 80-85% ya shinikizo la juu la damu lisilo na chanzo maalumu.
  • Ulaji wa chumvi nyingi.
  • Unywaji wa pombe uliopitiliza
  • Upungufu wa Vitamini D
  • Kuwepo kwa historia ya shinikizo la damu katika
  • Magonjwa ya kimaumbile (Genetic diseases)
  • Matatizo ya kimetaboliki-mwili huwa na usugu kwa insulini kwa sababu ya uzito mkubwa/kitambi na huwa na shinikizo la juu la damu, kisukari, na kiwango kikubwa cha mafuta kwenye damu (cholesterol).

Shinikizo la juu la damu lenye chanzo kinachofahamika                                                                                                                                                                               

Shinikizo la juu la damu lenye chanzo kinachofahamika lina chanzo maalumu kinachojulikana.Shinikizo la aina hii hutibiwa kwa kutibu sababu/chanzo kinachosababisha kupanda kwa shinikizo la damu.                                                                                                                                                                                          Shinikizo la juu la damu husababishwa na kutokuwepo kwa usawa katika mfumo unaothibiti homoni, mfumo huu hudhibiti kiasi cha plazma (maji ya damu) katika damu na kazi ya moyo. Hali nyingi husababisha shinikizo la juu la damu, baadhi ni sababu za kawaida na zinatambuliwa vizuri kama vile:

  • Shinikizo la juu la damu katika figo: shinikizo la damu huongezeka katika figo kwa sababu mishipa inayoingiza na kutoa damu katika figo huwa myembamba kwa sababu mbalimbali. Kwa mfano; makovu baada ya jeraha au saratani kwenye figo. Kwa sababu mishipa hii imenywea ,moyo hutumia nguvu zaidi kusukuma damu kwenye mishipa, kwa sababu hii shinikizo huongezeka.
  • Pheochromocytoma: ni uvimbe katika tezi ya Adrenal unaosababisha kuzalishwa kwa wingi kupita kiasi homoni za norepinephrine na epinephrine. Homoni hizi hufanya kazi ya kupunguza upana wa mishipa ya damu,na zinapotolewa kwa wingi kupita kiasi, husababisha mishipa kuwa myembamba sana na kusababisha moyo kutumia nguvu kubwa kusukuma damu .Hii huongeza shinikizo la damu.
  • Hyperaldosteronism (Conn’s syndrome): Ni hali inayotokea baada ya tezi za adrenal kutengeneza kwa wingi kupita kiasi homoni ya aldosterone,homoni hii inapokuwa nyingi mwilini hubakiza kiasi kikubwa cha chumvichumvi katika damu kwa kupunguza kiasi kinachotolewa katika mkojo. Kwa sababu ya chumvichumvi nyingi kubaki katika damu ,mwili hubakiza maji mengi mwilini pia ili kusawazisha. Hali hii husababisha kuongezeka kwa ujazo wa damu na shinikizo.
  • Cushing’s syndrome – hii ni hali inayosababishwa na tezi za adrenal za mwili kutengeneza homoni aina ya cortisol kwa wingi kupita kiasi. Cortisol ni homoni inayosaidia kuleta uwiano wa shinikizo la damu,inapokuwepo kwa wingi katika damu inasababisha shinikizo la juu la damu.
  • Hyperparathyroidism-kutolewa kwa wingi homoni ya parathyroid (homoni hii hutengenezwa na tezi nne zilizopo shingoni zinazoitwa parathyroid) huongeza shinikizo la damu.
  • Hyperthyroidism– kutengenezwa kwa wingi kupita kiasi kwa homoni ya thyroid,inayotengenezwa na tezi dundumio iliyopo shingoni huongeza shinikizo la damu.
  • Ugonjwa sugu wa figo-ugonjwa sugu huharibu tishu za figo,na unaweza kuharibu mtiririko wa damu katika figo.
  • Dawa: kuna dawa baadhi ukizitumia zinaweza kuongeza shinikizo la damu,kwa mfano, dawa za kupanga uzazi, steroids, NSAIDs,n.k.
  • Mimba– Sababu ya kuongezeka shinikizo kipindi cha ujauzito haifahamiki vyema.
  • White coat hypertension: hili ni shinikizo la juu damu linalotokea katika mazingira ya kituo cha afya pekee, labda kutokana na wasiwasi ambao watu wengine hupata wakati wa kutembelea kliniki ya afya.
  • Perioperative hypertension: Shinikizo la juu la damu linalotokea muda mchache kabla ya kuingia katika chumba cha upasuaji

Nani yuko kwenye hatari zaidi?

Sababu/Mambo yafuatayo huongeza hatari ya kupata shinikizo la juu la damu lisilo na chanzo mahususi kinachofahamika (Essential Hypertension)

  • Ulaji wa mlo wenye chumvi nyingi.
  • Unene/kitambi
  • Uvutaji wa sigara
  • Unywaji wa pombe.
  • Historia ya kuwepo kwa shinikizo la juu la damu katika familia,hasa wazazi.
  • Ulaji wa mlo wenye mafuta mengi.

Kuna mjadala kuwa, shinikizo la juu la damu huwapata zaidi watu weusi ikilinganishwa na wazungu.Kulingana na tafiti kadhaa ,hili linaonekana kuwa kweli japo sababu haifahamiki vyema bado. Kwa sasa wataalamu wa afya wanadhani sababu zifuatazo zinachangia sana watu weusi kupata shinikizo la damu.;

  • Ulaji wa mlo wenye chumvi na mafuta mengi.
  • Hali ya chini ya kiuchumi na kijamii

Utambuzi kuwa una shinikizo la juu la damu

Mtoa huduma wako wa afya atakupima shinikizo la damu mara kadhaa kabla ya kugundua una shinikizo la damu. Ni kawaida kwa shinikizo lako la damu kuwa tofauti kulingana na wakati wa siku. Kwa watu wazima wengi,tunasema kuwa wana shinikizo la juu la damu, shinikizo lao la damu linapokuwa ≥ 130/80 au 140/90 mmHg. [5] [7] Nambari tofauti zinatumika kwa watoto. [13]
Vipimo vya shinikizo la damu vilivyochukuliwa nyumbani vinaweza kuwa bora kuliko vile vinavyochukuliwa katika ofisi ya daktari. Hakikisha unapata kifaa bora na  kinachostahili kwa ajili ya matumizi ya nyumbani.                                                                                                                                                                                                                                                                                      Mwambie mtoa huduma wa afya akufundishe namna ya kupima shinikizo la damu kwa usahihi ukiwa nyumbani. Daktari pia atakufanyia uchunguzi wa mwili ili kuangalia ishara zinazoashiria kama umepata ugonjwa wa moyo,kuharibika macho na mabadiliko mengine mwilini.

Ni wakati gani utafute huduma ya matibabu  haraka?

Mtu anapaswa kupimwa shinikizo la damu angalau mara moja kila baada ya miaka miwili ikiwa shinikizo la damu ni ≤ 120/80 na kila mwaka ikiwa shinikizo la damu linaanzia 120/80 -139 /89, hii ni kulingana na miongozo ya mwaka 2007 ya United States Preventive Services Task Force (USPSTF). [4]                                                                                                                                                                            Ikiwa shinikizo la damu ni juu ya 120/80 na una maumivu makali ya kichwa, unapata shida kuona, kizunguzungu, upotevu wa ufahamu, maumivu ya kifua, udhaifu wa mguu au mkono, kichefuchefu, kutapika na uchovu, unapaswa kutafuta huduma ya matibabu haraka. Shinikizo la juu la damu huhusishwa na aina mbalimbali za dalili lakini kwa ujumla husababisha matatizo ya moyo, ubongo, macho / kuona, figo, mishipa na udhaifu wa mkono / mguu.

Uchaguzi wa matibabu

Shinikizo la juu la damu ni ugonjwa ambao hauwezi kuponywa kabisa lakini unaweza kudhibitiwa. Hii inamaanisha shinikizo linaweza kudhibitiwa na kubaki ndani ya mipaka fulani inayokubalika. Mgonjwa anapaswa kutumia dawa siku zote na kufuata maelekezo ya daktari ili kudhibiti shinikizo.Mgonjwa atakapoacha kufuata maelekezo ya daktari shinikizo la damu huongezeka tena na linaweza kuleta madhara.

Shinikizo la juu la damu linaweza kudhibitiwa kwa njia zifuatazo;

  1. Kubadili mfumo wa maisha.
  2. Kutumia dawa.

Kubadili mfumo wa maisha.                                                                                                                                                                                                                                                     

Miongozo kadhaa imependekezwa na American Heart Association, National Heart, Lung, and Blood Institute, American Academy of Family Physicians na Mayo Clinic kuhusu mfumo bora wa maisha unaoweza kudhibiti au kukukinga dhidi ya shinikizo la juu la damu.hatua zifuatazo zinafaa:

  • Zingatia kupima mara kwa mara shinikizo la damu, japo kuna vifaa mbalimbali vya kupima shinikizo la damu,ni bora zaidi ukipimwa shinikizo la damu na Daktari au mtoa huduma wa afya mwenye uzoefu.
  • Kudumisha mlo wenye chumvi kidogo kadri iwezekanavyo (Punguza sodiamu katika mlo wako hadi chini ya 1,500 mg kwa siku) kama una shinikizo la damu. Watu wazima wanapaswa kujaribu kupunguza ulaji wao wa chumvi ,chumvi isizidi 2,300 mg kwa siku ambayo ni sawa na kijiko kimoja cha chumvi.
  • Epuka mafuta mengi kwenye chakula na jaribu kuepuka vyakula vya kukaanga.
  • Ongeza matunda na mboga mboga katika mlo wako.
  • Mazoezi ya mara kwa mara kama ilivyopendekezwa na daktari wako.
  • Epuka mlo wenye mafuta mengi.
  • Kunywa kwa kiasi kahawa au chai. Kunywa kiasi kikubwa kinaweza kusababisha shinikizo la damu.
  • Kula vyakula ambavyo havijakobolewa na vyenye nyuzinyuzi kwa wingi.
  • Punguza unywaji wa pombe.

Dawa

Zifuatazo ni dawa zinazotolewa kwa ajili ya kudhibiti shinikizo la juu la damu:

  • Diuretics: Hizi ni dawa za kupunguza maji kwenye damu, dawa hizi husaidia kupunguza ujazo wa damu na hivyo kupunguza shinikizo.
  • Beta blockers: Dawa hizi hupunguza kiwango cha mapigo ya moyo pamoja na shinikizo la damu.
  • ACE inhibitors: Hizi hupunguza kiwango cha homoni ya Angiotensin inayofanya kazi pamoja na Renin kuongeza shinikizo la damu.
  • Calcium Channel Blockers:Hizi huzuia kalsiamu kuingia kwenye mishipa ya moyo, hii huizuia mishipa ya moyo kunywea hivyo kupunguza shinikizo la damu.
  • Angiotensin II blockers: dawa hizi hufanya kazi moja kwa moja ya kupunguza viwango vya Angiotensin mwilini (Angiotensin husababisha kunywea kwa mishipa). Homoni hii inapopungua mwilini mishipa hupanuka na kupunguza shinikizo
  • Alpha Blockers: Dawa hizi hufanya kazi ya kupunguza kunywea kwa mishipa ya damu kunakosababisha kuongezeka kwa shinikizo la damu.
  • Vasodilators -Hizi hupanua mishipa moja kwa moja ili kupunguza shinikizo na hutumiwa zaidi katika hali maalum kama mimba.

Madawa ya kuepuka ukiwa na shinikizo.

Wagonjwa wanaogundulika kuwa na shinikizo la juu la damu sugu (chronic hypertension) ,wanapaswa kuepuka kutumia dawa zifuatazo:

  • Abciximab
  • Alteplase
  • Reteplase
  • Tenecteplase
  • Urokinase

Ikiwa imegundulika  kuwa una shinikizo la juu la damu sugu, wasiliana na daktari wako kabla ya kuanza au kuacha dawa yoyote.

Wagonjwa wanaogundulika kuwa wana shinikizo la juu la damu ambalo halijadhibitiwa vyema wanapaswa kuepuka kutumia dawa zifuatazo:

  • Almotriptan
  • Epoetin alfa
  • Eptifibatide
  • Methoxy polyethilini glycol-epoetin beta
  • Phentermine
  • Phenylephrine
  • Rizatriptan
  • Zolmitriptan

Ikiwa umegundulika kuwa una shinikizo la juu la damu ambalo halijadhibitiwa vyema, wasiliana na daktari kabla ya kuanza au kuacha kutumia dawa yoyote.

Nitarajie nini nikigundua kuwa nina shinikizo la juu la damu?.

Shinikizo la juu la damu haliwezi kuponywa kabisa ila linaweza kudhibitiwa na kuwa katika viwango vya kawaida,kama mgonjwa atafuata maelekezo ya kitabibu aliyopewa na mtindo bora wa maisha,kama vile kufanya mazoezi,kula mlo ulio bora na wenye afya,kuepuka kula mlo wenye chumvi na mafuta mengi,kuacha uvutaji wa sigara, kupunguza/kuacha kabisa unywaji wa pombe na kupunguza msongo wa mawazo.

Shinikizo la juu la damu lisipodhibitiwa vyema linaweza kusababisha matatizo mbalimbali kama ilivyoelezwa hapo chini.kwa hiyo ni muhimu mgonjwa kuzingatia matibabu kama yalivyoainishwa na daktari.

Matatizo yatokanayo na shinikizo la juu la damu!

Shinikizo la juu la damu linaweza kusababisha matatizo kadhaa ya viungo.-

  • Matatizo kwenye moyo: Shinikizo la juu lisilodhibitiwa vyema linaweza kusababisha Mshituko wa moyo (Heart attack) au Moyo kushindwa kufanya kazi kabisa (Heart failure) .
  • Matatizo kwenye Ubongo– Mgonjwa mwenye shinikizo la juu lisilodhibitiwa vyema,yupo kwenye hatari kubwa ya kupata Kiharusi (stroke) na matatizo mengine ya ubongo. Matatizo haya huwa na dalili kama kuchanganyikiwa, degedege na kichwa kuuma. Kuvuja damu kwenye ubongo husababisha kichefuchefu, kutapika,mwanga wa kawaida kuumiza macho na kupoteza fahamu.
  • Matatizo ya macho – Shinikizo la juu la damu husababisha Retinaopathy ,huu ni uharibifu wa macho ambao hupunguza uwezo wa kuona na hatimaye kusababisha upofu.
  • Matatizo ya figo-Shinikizo la juu damu huharibu figo na kusababisha ugonjwa wa figo (Nephropathy) na hata figo kushindwa kufanya kazi kabisa (renal failure). Mgonjwa hukojoa saana wakati wa usiku, mkojo unaweza kuwa na damu, kuwa na mkojo wenye povu kutokana na kuwepo kwa protini inayopotea kwenye mkojo na viwango visivyo vya kawaida vya sodiamu, kalsiamu na potasiamu.

vyanzo

http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000468.htm

Rejea

  1. Medical dictionary definition of hypertension from KMLE Medical Dictionary retrieved on 07-04-17
  2. http://www.nlm.nih.gov/cgi/mesh/2007/MB_cgi?mode=&index=6693
  3. Chobanian AV; et al. (2003). “The Seventh Report of the Joint National Committee on Prevention, Detection, Evaluation, and Treatment of High Blood Pressure: the JNC 7 report.”. JAMA. 289: 2560–72. PMID12748199.
  4. http://www.ahrq.gov/Clinic/uspstf/uspshype.htm

 

  • Shirikisha:

Leave Your Comment