SONONA

SONONA

  • November 28, 2020
  • 0 Likes
  • 78 Views
  • 0 Comments

Maelezo ya jumla

Sonona (Depression) ni hali ya kuhisi huzuni, kushuka moyo na kukosa furaha. Wengi wetu hujihisi hivi kwa wakati mmoja au mwingine kwa muda mfupi.

Ugonjwa wa sonona ni tatizo la kihisia, mgonjwa huhisi huzuni mwingi na hasira. Mafadhaiko wa aina hii huvuruga mfumo wa maisha ya kila siku wa mgonjwa.

Je! Nini dalili za sonona?

  • Dalili za unyogovu/sonona ni pamoja na:
  • Hali ya msononeko au hasira wakati wote
  • Kupoteza hamu ya kufanya shughuli au mambo aliyokuwa akiyafurahia.
  • Hapati usingizi au analala sana
  • Mabadiliko makubwa ya hamu ya chakula, mara nyingi mgonjwa hupungua au kuongezeka uzito
  • Uchovu na kukosa nguvu
  • Mgonjwa hujihisi kutokuwa na thamani yoyote, hujichukia, na hujihisi mwenye hatia
  • Hupata ugumu kuzingatia mambo
  • Huwa mnyonge au mwenye papara
  • Hapendi kufanya lolote na huepuka kufanya shughuli za kawaida
  • Hujihisi kukata tamaa na bila msaada
  • Hupata mawazo ya kifo au kujiua mara kwa mara
  • Kutokujiamini ni swala la kawaida kwa mgonjwa wa sonona. Anaweza pia kuwa na hasira za ghafla na hukosa raha hata anapofanya mambo yanayopasa kumfurahisha mtu, hii ni pamoja na ngono.
  • Watoto wenye sonona huenda wasiwe na dalili sawa na watu wazima. Angalia mabadiliko kwenye kazi za shule, usingizi, na tabia. Kama unashuku mwanao ana sonona, ni muhimu kuongea na mtoa huduma wa afya.

Aina za sonona

Aina kuu za sonona ni pamoja na:

  • Sonona yenye dalili nyingi (major depression): Ili kutambuliwa na aina hii ya sonona, ni lazima uwe na dalili tano au zaidi ya zilizotajwa hapo juu kwa angalau wiki 2. Aina hii kuu ya sonona inaweza kuendelea kwa muda wa miezi 6 au zaidi kama haitatibiwa.
  • Sonona yenye dalili chache (minor depression) – Mgonjwa huwa na dalili zisizozidi tano kwa angalau wiki mbili. Aina hii haitofautiani sana na sonona yenye dalili nyingi, isipokuwa kwa idadi ya dalili (huwa na dalili mbili mpaka nne).
  • Sonona yenye dalili zisizo kawaida (atypical depression): Aina hii huwapata zaidi ya theluthi moja ya wagonjwa walio na sonona. Dalili hujumuisha kula na kulala sana isivyo kawaida. Unaweza kujihisi kama umebebeshwa mzigo mzito.

Aina nyingine za sonona ni:

  • Sonona inayotokea baada ya kujifungua (postpartum depression) : Wanawake wengi hujihisi wenye huzuni baada ya kujifungua, lakini mtu mwanamke mwenye sonona ya kweli huwa na dalili kali na hujumuisha dalili za sonona yenye dalili nyingi.
  • Sonona inayotokea kabla ya hedhi (premenstrual dysphoric disorder ): Dalili za sonona huanza wiki 1 kabla ya hedhi na kutoweka baada ya kupata hedhi.
  • Kwa baadhi ya wagonjwa dalili za sonona hupokezana na zile za wazimu (mania), hii hujulikana kama manic depression au bipolar disorder.
  • Sonona huwapata zaidi wanawake kuliko wanaume. Hii inaweza kuwa kwa sababu wanawake hutafuta msaada zaidi kuliko wanaume.
  • Pia, sonona huwapata zaidi vijana walio kwenye balehe.

Sonona husababishwa na?

  • Baadhi ya watu hurithi jeni zinazoongeza hatari ya kuwa na sonona. Tabia unazojifunza nyumbani pia zinaweza kuchangia watu wa familia fulani kuwa na sonona. Watu wanaozaliwa na jeni hizi huanza kuwa na sonona baada ya tukio la kuhuzunisha linaloongeza msongo wa mawazo.
  • Mambo/sababu nyingi zinaweza kusababisha sonona, ikiwa ni pamoja na:
  • Kunywa pombe au kutumia madawa ya kulevya
  • Hali za kitabibu, magonjwa au matibabu kama vile:
    • Aina fulani za kansa
    • Maumivu ya muda mrefu
    • Kukosa usingizi
    • Kutumia dawa aina ya Steroid
    • Kama tezi dundumio haifanyi kazi vyema (hypothyroidism)
  • Matukio yanayoongeza msongo kwenye maisha, kama vile:
    • Unyanyaswaji au kutelekezwa
    • Kuvunjika kwa mahusiano ya kimapenzi
    • Aina fulani za kansa
    • Kifo cha jamaa au rafiki
    • Talaka, hii ni pamoja na talaka kwa mzazi
    • Kufeli mitihani au kurudia darasa
    • Kuugua kwa mwanafamilia
    • Kupoteza kazi
    • Maumivu ya muda mrefu
    • Kutengwa na jamii (hasa kwa wazee)

Wakati gani utafute matibabu ya haraka?

  • Ukihisi au ukiwa na mawazo ya kujiua, mwambie mtu uliyekaribu yako au nenda katika kituo cha afya kilicho karibu yako.
  • Mwone daktari kama:
    • Unasikia sauti ambazo hazipo au watu wengine hawazisikii
    • Unalia lia kila mara bila sababu yoyote
    • Sonona imeathiri uwezo wako wa kufanya kazi, kusoma shule, au kuishi vyema na familia kwa zaidi ya wiki 2
    • Una dalili tatu au zaidi za sonona
    • Kama unadhani moja ya dawa unazotumia zinakusababishia sonona. USIBADILI au USIACHE kutumia dawa yoyote bila kuzungumza na daktari
    • Unafikiri unapaswa kupunguza kunywa pombe, mwanafamilia au rafiki amekuomba kupunguza unywaji wa pombe, unahisi hatia kuhusu kiasi cha pombe unachokunywa, au unakunywa pombe asubuhi sana

Utambuzi

  • Mhudumu wa afya atagundua ukali wa sonona (sonona inaweza kuwa kadri, wastani, au kali) na kutafuta sababu ya sonona kwa:
    • Historia ya kiafya
    • Mahojiano ili kutambua afya ya akili
    • Uchunguzi wa kimwili
    • Kama kuna hatari ya wewe kujiua, utapaswa kubaki hospitalini kwa ajili ya matibabu
    • Utaongea na mtoa huduma ya afya kuhusu masuala au matukio yanayoweza kukusababishia sonona. Daktari anaweza kukuuliza kuhusu:
    • Hali (Mood) yako na dalili nyingine (usingizi, hamu ya chakula, umakini, nguvu)
    • Mambo yanayoongeza msongo maishani na watu wanaokutegemeza
    • Kama umeshawahi kuwa na mawazo ya kukatisha maisha yako
    • Matumizi mabaya ya madawa ya kulevya, pombe, na madawa mengine unayotumia

Uchaguzi wa matibabu

  • Matibabu hutegemea dalili zako.
  • Kwa sonona ya kadri, ushauri na kujitunza mwenyewe kunatosha.
  • Tiba yenye ufanisi zaidi kwa ajili ya sonona ya wastani au kali ni mchanganyiko wa dawa za kudhibiti sonona na maongezi tiba (talk therapy).
  • Daktari anaweza kukupeleka kwa mtaalamu wa magonjwa ya akili kama sonona yako ni wastani au kali, au kama matibabu anayokupatia hayasaidii.

Huduma nyumbani

  • Kama una sonona kwa wiki 2 au zaidi, wasiliana na daktari au mtaalamu mwingine wa afya kabla dalili hazijawa mbaya zaidi.
  • Bila kujali una hali gani, hatua zifuatazo zinaweza kusaidia:
  • Pata usingizi wa kutosha.
  • Pata lishe bora
  • Fanya mazoezi mara kwa mara.
  • Epuka kunywa pombe, kuvuta bangi, na madawa mengine.
  • Jihusishe katika shughuli zinazokufanya uwe na furaha.
  • Jumuika na familia na marafiki.
  • Kama wewe ni mtu wa dini au kiroho, ongea na mjoli mwenzako au mshauri wa kiroho kuhusu hali yako.
  • Kama una sonona ya wastani au kali, tiba yenye ufanisi zaidi itahusisha mchanganyiko wa tiba maongezi, mabadiliko ya mfumo wa maisha, na madawa.

Kuzuia

  • Mfumo wa maisha ulio bora unaweza kusaidia kuzuia sonona, na kupunguza uwezekno wa kujirudia. Maongezi tiba na madawa vitakuweshweza usipate sonona tena.
  • Maongezi tiba yanaweza kukusaidia wakati wa huzuni, dhiki, na majonzi.
  • Kuwa karibu na watu wengine ni muhimu ili kuzuia sonona.

Vyanzo

http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/003213.htm

Leave Your Comment